“NASA heeft technologie vernietigd!”

Kritisch denken lijkt soms te gaan over de vraag wie er nou eigenlijk gelijk heeft, maar de vraag wie de beste informatie heeft gebruikt is vaak veel interessanter. Iedere conclusie die je trekt heeft een onderbouwing: tot daar kun je komen met wat je weet, en verder niet. Wie voorbij dat punt doorredeneert, gokt, ook als de gok toevallig goed uitpakt.

Dat klinkt abstract, dus ik geef een concreet voorbeeld. Wantrouwen tegenover overheden, bedrijven en instituties is niet per definitie onredelijk. Bedrijven hebben belangen, overheden maken fouten en experts zitten er soms naast. De vraag is niet of je kritisch mag zijn. De vraag is welke conclusies passen bij de informatie die je hebt.

Wat zegt de informatie eigenlijk?

Op het internet circuleert al jaren een filmpje van NASA-astronaut Don Pettit, een NASA-meneer die met 590 dagen in de ruimte een van de meest ervaren astronauten ter wereld is. In een interview zegt hij dat hij zo naar de maan zou gaan, maar dat we de technologie daarvoor niet meer hebben. Die hadden we, maar hebben we vernietigd. Ik heb het filmpje van een ‘complotminnende’ vriend gekregen waarmee ik een soort wedstrijdje kritisch denken doe. De redenering n.a.v. het fragment gaat ongeveer zo:

• Een NASA-astronaut zegt zelf dat de technologie om naar de maan te vliegen is vernietigd.

• Je vernietigt geen technologie waarmee je de grootste prestatie uit de geschiedenis hebt geleverd.

• In 1969 konden we het blijkbaar wel, met veel primitievere computers. Waarom nu dan niet?

• Dus is er iets mis met het verhaal. Misschien zijn we nooit op de maan geweest.

Dit voelt voor sommige mensen als een heel plausibele redenering. Er is een bron met gezag, een citaat dat klopt en we gebruiken dat voor een conclusie over een onderwerp waar dit mee te maken heeft.

De IS-as: wat heb je eigenlijk in handen?

In mijn werk bepaal ik iemands kennispositie door te kijken naar drie verschillende assen: hoe complex is het onderwerp (CT), welke informatie is er beschikbaar (IS) en hoe iemand met die kennis omgaat (EP). Ik wil het hier hebben over de middelste: de IS-as, van Information State. Die as stelt een eenvoudige vraag: wat is er precies aan informatie beschikbaar over een onderwerp? Vervolgens plotten we een ‘denker’ door kritisch te kijken naar het deel van die informatie die deze in handen heeft.

Die uitgangspositie van de denker wordt bepaald door te kijken naar verschillende deelvragen:

• Welke kwalitatieve informatie is er? Vergis je niet. Over de maanlanding is meer informatie te vinden dan alleen dit fragment uit een filmpje. We trekken natuurlijk bijna altijd conclusies over een onderwerp op basis van een deelverzameling van de beschikbare informatie. Dat is logisch, want alle informatie tot je nemen is onbegonnen werk. Een belangrijke eis die we aan kritische denkers stellen is dat zij aangeven waarom ze voor een specifieke deelverzameling kiezen. Het gaat in dit geval niet alleen over de miljoenen pagina’s over een maanlanding, maar ook om de vraag of iemand het hele interview heeft gezien, of dat deze twintig seconden van het filmpje de gehele informatiebron zijn. In het laatste geval scoor je erg laag op de IS-as.

• Wat zegt de informatie letterlijk? Het is vaak lastig om een scheiding aan te brengen tussen feitelijke uitspraken of teksten en wat we ervan vinden. Dus niet wat je erin leest, maar wat er staat of wordt gezegd is belangrijk. Van kritische denkers vragen we om duidelijk aan te geven wanneer ze de overstap maken van een feitelijke tekst naar een interpretatie van die tekst. Het is vaak makkelijker om te doen alsof iedereen automatisch dezelfde conclusies uit een informatiebron zouden halen, terwijl dat niet het geval is. Als je veel eigen interpretatie toevoegt aan de informatiebron scoor je laag op de IS-as.

• Wat is de context waarbinnen de informatie is ontstaan? Door informatie uit de context te trekken en tussen andere informatie te plaatsen kleurt de informatie altijd een beetje mee met de nieuwe context. Een kritische denker moet voorafgaand aan de interpretatie van een informatiebron zich rekenschap geven van de context waarbinnen de uitspraken zijn gedaan, waarover het gesprek ging, wie de vragen stelde en natuurlijk wat spreker bedoelde. Als je je geen rekenschap geeft van de context dan scoor je laag op de IS-as.

• Welke andere verklaringen passen even goed? Een kritische denker moet voortdurend bereid zijn om te divergeren. Divergeren betekent dat je bewust de deur wijd openzet voor andere mogelijke verklaringen. Want als dezelfde informatie ook tot heel andere conclusies kan leiden, hoe goed is onze oorspronkelijke conclusie dan eigenlijk onderbouwd? Hoe meer plausibele alternatieve verklaringen we vinden, hoe duidelijker wordt dat de stellige conclusies van niet-kritische denkers soms behoorlijk willekeurig zijn. Als je causale relaties veronderstelt in een situatie die vrijwel altijd multi-causaal is dan scoor je laag op de IS-as.

Meer informatie is natuurlijk niet automatisch betere informatie. Sociale media geven ons een eindeloze stroom aan fragmenten, maar een fragment is per definitie onvolledig, besteed meestal weinig aandacht aan de context, verwijst zelden naar andere tegenstrijdige bronnen en vaart juist wel bij een scherpe conclusie. Maar wie op basis van een knipsel conclusies trekt, bouwt op het drijfzand van een lage IS-score, hoe overtuigend het knipsel ook klinkt.

Welke conclusies kun je wel en niet trekken?

Leg je het Pettit-fragment langs de IS-as, dan wordt het bereik van de informatie zichtbaar. Pettit had het over de concrete systemen van Apollo: de Saturnus V-raket en de maanlander. Na Apollo zijn de productielijnen, mallen, gereedschappen en toeleveranciers ontmanteld, omdat NASA overstapte op de Space Shuttle. De tekeningen bestaan nog, maar veel onderdelen gebruikten materialen en elektronica die niemand meer maakt. Je kunt een Saturnus V dus niet nabestellen; je moet opnieuw ontwerpen.

De eerste drie conclusies blijven binnen het bereik van de informatie. De laatste drie gaan erbuiten. Ze zijn niet bewezen onwaar door dit fragment, maar ze worden er ook niet door ondersteund. Wie ze toch trekt, haalt de zekerheid ergens anders vandaan dan uit de informatie.

Een vergelijking helpt. Ook de Concorde kunnen we vandaag niet meer laten vliegen: de toestellen staan in musea en de productielijn is weg. Niemand concludeert daaruit dat de Concorde nooit heeft gevlogen. Dezelfde zin, “we hebben die technologie niet meer”, zou je van een Concorde piloot kunnen horen.

Hetzelfde patroon elders

Het patroon is steeds hetzelfde: een premisse die klopt, gevolgd door een conclusie die verder gaat dan de premisse draagt. Juist omdat het begin klopt, voelt de conclusie ook betrouwbaar.

Ook bij het klimaat zie je het. Het klopt dat het klimaat altijd is veranderd. Daaruit kun je concluderen dat klimaatverandering op zichzelf niets nieuws is. Wat je daaruit niet kunt concluderen, is dat de huidige verandering dus natuurlijk is.

Passende zekerheid

Kritisch denken betekent niet dat je minder zeker moet zijn. Het betekent dat je zekerheid moet passen bij je kennispositie. Wie op basis van een fragment van twintig seconden concludeert dat de maanlanding nep is, is zekerder dan de informatie toelaat. Maar wie op basis van een stapel onafhankelijk onderzoek blijft twijfelen, is juist onzekerder dan nodig.

De IS-as vertelt je niet wie er gelijk heeft, maar hoever je met je informatie komt. Dat is minder spannend dan een onthulling, maar wel eerlijker, ook naar jezelf.

Mocht je nu een overtuigend fragment tegenkomen, stel jezelf dan de vier vragen: wat wordt er letterlijk gezegd, hoe compleet is het, wat is de context en welke andere verklaringen passen ook? En kijk dan welke conclusies binnen het bereik blijven, en welke erbuiten vallen. Kritisch zijn op de wereld als een criticaster is makkelijk. Kritisch zijn op je eigen conclusies vraagt oefening.